სიტყვა ქოქის სემანტიკისათვის ქართულში
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.21საკვანძო სიტყვები:
ქართული დიალექტოლოგია, არქაული ლექსიკა, დიალექტური ლექსიკა, მესხური ლექსიკაანოტაცია
დიალექტური მეტყველება დღემდე ინახავს ძველი ქართულიდან მომდინარე ლექსიკურ ერ-თეულებს, რომელთაც საუკუნეთა განმავლობაში განიცადეს მეტ-ნაკლები ფორმობრივ-სემან-ტიკური ცვლილება. ამ მხრივ საინტერესო მასალა მეტწილად დაცულია ხატოვან გამონათქვამებში. ქართული დიალექტების მკვლევართათვის ისიც ცხადია, რომ, გასული სა-უკუნის მეორე ნახევრიდან მოყოლებული, სწრაფი ტემპით იცვლება ძირითადი დიალექტების ენობრივი არეალიც: საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკური პრო-ცესებისა თუ სხვა ფაქტორების ხელშეწყობით თანდათან მივიწყებას ეძლევა დიალექტური
ლექსემები, რომელთაგან ზოგი ან მთლიანად იკარგება, ან მხოლოდ დიალექტოლოგიის ის-ტორიის კუთვნილება ხდება. სამწუხაროდ, ამგვარი პროცესი კიდევ უფრო მტკივნეულად ვლინდება მცირერიცხოვანი ენობრივი კოლექტივით დასახლებულ ადგილებში, განსაკუთრე-ბით იმ სოფლების მეტყველებაში, სადაც ხდება კილოთა შერევა ადგილობრივთა შიგა მიგრა-ციისა და სხვა დიალექტის მომხმარებელთა დემოგრაფიული თუ ენობრივი ანექსიის ფონზე.
იმის გათვალისწინებით, რომ ზემოაღნიშნული მოვლენა (ენობრივი ტენდენცია) ქართულ სი-ნამდვილეში XXI საუკუნის ბუნებრივ პროცესად იქცა (ადგილობრივთაგან თითქმის მთლიან-ად დაცლილ სოფლებში დიალექტური მეტყველებაც ვეღარ აგრძელებს სიცოცხლეს), ამიტომ-აც კიდევ უფრო ფასეულია და აუცილებელი თუნდაც ცალკეული ერთი სიტყვის გაცოცხლება აღნიშნული სტატიაც სწორედ ამ მიზანს ემსახურება.
ძველ ქართულში ქოქი დამოუკიდებელი სიტყვა იყო; ერქვა „სხვათა საცემად“ გამოწყობილ ეკლესიიან ხის ტოტს, ხეს... იგი ამ სემანტიკით გამოიყენებოდა დაახლოებით XVIII საუკუნემდე. სავარაუდოდ, ამ დროისთვის (ძირითადად ქართული ენის სამხრულ-დასავლურ კილოებში) შემოდის თურქული წარმოშობის სიტყვა „ქოქი“ (KÖK) – ბგერობრივად ქართული ქოქის მსგავსი ერთეული – ძირი, ფესვი, გვარი, მოდგმა და მისთანათა შინაარსით. შესაბამისად, იგი ამ ახალი სემანტიკით უკვე დადასტურებულია XVIII საუკუნის ქართულ მასალებშიც (იხ. საბა: „გვარსავითაა“, დ. გურამიშვილი...), ხოლო XIX საუკუნიდან, ალბათ, როცა ჩვენს ენაში პარალელურად უკვე არსებობდა სიტყვები: ჯიში, გვარი, ფესვი, ძირი, მოდგმა... თურქული წარმოშობის ქოქი თავისი თავდაპირველი მნიშვნელობის გადატანით შინაარსით შემორჩა მხოლოდ წყევლის ფორმულებს სხვადასხვა ზმნური და სახელური ფორმით.
წყაროები
Abuladze 1973: Abuladze I., Dictionary of Old Georgian Language. Tbilisi, 1973.
Beridze 1981: Beridze G., Lexical Material of the Javakheti Dialect. Tbilisi, 1981.
Beridze 1912(1986): Beridze V., Word Collection of Imeretian and Rachian Expressions. St. Petersburg, 1912; Facsimile edition, Tbilisi, 1986.
Beridze... 2018: Beridze M., Bakuradze L., Nakhutsrishvili N., Corpus-Based Dictionary of the Fereidani Dialect. Tbilisi, 2018.
Chubinashvili 1961: Chubinashvili N., Georgian Dictionary (with Russian Translation). Edited and researched by A. Glonti. Tbilisi, 1961.
Chubinashvili 1984: Chubinashvili D., Georgian-Russian Dictionary. First published in 1890; Second edition (offset print), with foreword by A. Shanidze. Tbilisi, 1984.
Glonti 1984: Glonti A., Word Collection of Georgian Dialectal Expressions. Tbilisi, 1984.
Guramishvili 1980: Guramishvili D., Complete Works. Tbilisi, 1980.
KEGL 1962: Explanatory Dictionary of the Georgian Language, Vol. VII. Tbilisi, 1962.
Maisuradze 1954: Maisuradze I., 1954, Materials from the Meskhetian Lexicon. Batumi Pedagogical Institute Works, Vol. IV, 1954.
Orbeliani 1966: Orbeliani Sulkhan-Saba, Georgian Dictionary. Tbilisi, 1966.
Pheikrishvili 1992: Pheikrishvili Zh., Lexical Material of the Meskhetian Dialect. Kutaisi, 1992.
Putkaradze 1993: Putkaradze Sh., Georgian of Our People. Batumi, 1993.
Sakhokia 1979: Sakhokia T., Georgian Figurative Expressions. Tbilisi, 1979.
ჩამოტვირთვები
გამოქვეყნებული
გამოცემა
სექცია
ლიცენზია
Attribution 4.0 International CC BY 4.0 Deed ლიცენზიის ფაგლებში ყველა უფლება ეკუთვნით ავტორებს. ჟურნალი სარგებლობს პირველი, ექსკლუზიური გამოქვეყნების უფლებით, საავტორო უფლებების მიღების გარეშე.
