წინ/უკან თანდებული-მორფემოიდები თურქეთელ ქართველთა მეტყველებაში (ტაოური მასალის მიხედვით)
DOI:
https://doi.org/10.52340/PUTK.2026.30.12საკვანძო სიტყვები:
ტაოური დიალექტი, სახელის ფორმაწარმოება, ზმნისართები, მორფემოიდებიანოტაცია
ტაოური დიალექტი მრავალი საუკუნეა თურქული ენის ძლიერ გავლენას განიცდის. მიუხედავად ამისა, ტაოურში საკმაოდ კარგადაა დაცული ქართული ენობრივი სისტემა. საინტერესო სურათს გვიჩვენებს წინ, უკან სიტყვები, რომლებიც წარმოშობით ზმნისართებია, თუმცა გამოიყენება თანდებულის ფუნქცია-დანიშნულებითაც. სამეცნიერო ლიტერატურაში ისინი ცნობილია თანდებული-მორფემოიდის სახელით.
წარმოდგენილ სტატიაში განხილულია წინ, უკან მორფემოიდები ფორმობრივი და ფუნქციურ-სემანტიკური თვალსაზრისით; ნაჩვენებია მათი რეალიზების შემთხვევები, ფონეტიკური ვარიანტები, სემანტიკური ნიუანსები ქართულ სალიტერატურო ენასა და კილოებთან მიმართებით.
საანალიზოდ ავიღეთ აწსუ პროფ. ტარიელ ფუტკარაძის სახელობის ქართველოლოგიის სამეცნიერო-კვლევით ცენტრში დაცული, 2011-2022 წლებში ტაოს ქართულ სოფლებში ექსპედიციების პერიოდში ჩაწერილი დიალექტური მასალა; აგრეთვე გამოქვეყნებული ტაოური მეტყველების ნიმუშები.
ტაოურში წინ, უკან მორფემოიდები ჩვეულებრივ ახლავს მიცემითი ან ნათესაობითი ბრუნვის ფორმებს. გვხვდება არსებით სახელებსა და ნაცვალსახელებთან.
წინ თანდებული-მორფემოიდი გვხვდება შემდეგი ნაირსახეობით: წინ, წინე, წინწინ / წინაწინ, წინიდამ / წინედამ, წინა. გამოიყენება სხვადასხვა მნიშვნელობით. აღნიშნავს: ა) ადგილმყოფობას: ქოხი წინიდამ დაჯდები, ბ) დროს: თხუთმეტი წლის წინ აქ ვიყავით.
უკან დასტურდება შემდეგი ვარიანტებით: უკან, უკნიდამ, მასუკან / მასუკა / მასკვან / მასკვა. სემანტიკური თვალსაზრისით მრავალფეროვან სურათს გვიჩვენებს. გამოხატავს: ა) ადგილს: იმ თის უკან ჩახვალ, ბ) დროს: ერთ წლი უკან მოქყვავს; გ) თანაობას: ჴარეფთ უკან, ჩიFთის უკან კალო ვიჯებოდით.
ტაოური დიალექტური მასალის ანალიზი ცხადყოფს, რომ თურქული ენის ძლიერი გავლენის პირობებშიც ტაოს მკვიდრ ქართველთა მეტყველებაში წინ, უკან თანდებული-მორფემოიდების სტრუქტურა და სემანტიკური ნიუანსები უმთავრესად ქართულია. ცალკეულ შემთხვევებში დასტურდება სპეციფიკური, დიალექტისთვის დამახასიათებელი ფაქტები.
წყაროები
Apridonidze 1984: Apridonidze Sh., Some adverbs used as adverbs for one function. Issues of Georgian Speech Culture, VI, Tbilisi, 1984.
Martirosov 1946: Martirosov A., Adverbs in Georgian. Iberian-Caucasian Linguistics, I, Tbilisi, 1946.
Martirosov 1960: Martirosov A., On the syntactic relationship between adverbs and adverbs. Iberian-Caucasian Linguistics, XII, Tbilisi, 1960.
Paghava... 2020: Paghava M., Tsintsadze M., Baramidze M., Chokharadze M., Shioshvili T., Khalvashi R., Mgeladze N., Shashikadze Z., Khalvashi M., Chkhvimiani J., Karalidze J., Tao (monograph). Batumi, Publishing House "Meridiani", 2020.
Paghava... 2024: Paghava M., Tsintsadze M., Baramidze M., A Tao dialect of the Georgian language. Batumi, Publishing House "Meridiani", 2024.
Putkaradze 1993: Putkaradze Sh., Georgian of Our Time, Book I. Batumi, Adjara Journal-Newspaper Publishing House, 1993.
Putkaradze 2016: Putkaradze Sh., Georgian of Our Time, Book II. Batumi, Adjara Publishing House, 2016.
Georgian Dialect Corpus: http://corpora.co/#/ texts Verification: 11.06.2025.
Explanatory Dictionary of the Georgian Language, eight volumes. Editor – Arn. Chikobava. Tbilisi, Publishing House of the Academy of Sciences of the Georgian SSR, 1950-1964.
Shanidze 1973: Shanidze A., Fundamentals of the Grammar of the Georgian Language. Tbilisi, 1973.
Jorbenadze 1988: Jorbenadze B., Kobaidze M., Beridze M., Dictionary of Morphemes and Modal Elements of the Georgian Language. Tbilisi, Publishing House "Science", 1988.
Expedition material: Dialectal material recorded in Tao in 2011-2022 (stored in the Prof. Tariel Putkaradze Scientific-Research Center of Kartvelology at the Faculty of Humanities of the Georgian State University
ჩამოტვირთვები
გამოქვეყნებული
გამოცემა
სექცია
ლიცენზია
Attribution 4.0 International CC BY 4.0 Deed ლიცენზიის ფაგლებში ყველა უფლება ეკუთვნით ავტორებს. ჟურნალი სარგებლობს პირველი, ექსკლუზიური გამოქვეყნების უფლებით, საავტორო უფლებების მიღების გარეშე.
