ზოგიერთი ზმნური ფორმის სემანტიკისათვის კლარჯულში

ანოტაცია

კლარჯული წარმოადგენს ქართული ენის ერთ-ერთ გამორჩეულ და ისტორიულად ღრმად ფესვგადგმულ დიალექტს, რომელიც დღემდე ინარჩუნებს როგორც არქაულ, ისე ინოვაციურ ენობრივ ელემენტებს. იგი გავრცელებული იყო ისტორიულ კლარჯეთში, ხოლო დღეს მისი კვალი ძირითადად საქართველოსა და თურქეთის საზღვრისპირა რეგიონებში შემორჩენილ ქართულენოვან მოსახლეობაში გვხვდება. კლარჯული მეტყველება არ არის იზოლირებული ენობრივი ერთეული; იგი ორგანულად არის ჩართული ქართული დიალექტების სისტემაში და ასახავს როგორც ლოკალურ, ისე ზოგად ქართველურ ენობრივ ტენდენციებს.
მეცნიერთა დაკვირვებით, კლარჯეთის რეგიონში ენობრივი სურათი ორად იყოფა: ერთ ნაწილში ჯერ კიდევ ისმის ქართული მეტყველება, ხოლო მეორე ნაწილში მას თურქული ენაცვლება. მიუხედავად იმისა, რომ კლარჯეთის ამ ნაწილში ქართული მეტყველება აღარ გამოიყენება აქტიურად, მაინც შენარჩუნებულია მნიშვნელოვანი კულტურულ-ენობრივი ელემენტები, მათ შორის ტოპონიმები, საკუთარი სახელების ქართული ფორმები, ასევე, ზეპირსიტყვიერების ფრაგმენტები და ლექსიკის კვალი ადგილობრივ თურქულ დიალექტებში.
ნაშრომში ყურადღება გამახვილებულია ზმნის, როგორც ენის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ლექსიკურ-გრამატიკული ერთეულის, ფორმობრივ და სემანტიკურ თავისებურებებზე კლარჯულ დიალექტში. გაანალიზებულია ისეთი ზმნური ფორმები, როგორიცაა ბრძანება „მირთმევის“ მნიშვნელობით, რომელიც სალიტერატურო ქართულში არ გვხვდება ამ სემანტიკით, თუმცა დადასტურებულია როგორც დიალექტურ მეტყველებაში, ისე ძველ ქართულ მწერლობაში („პური ბრძანეთ“). ასევე, განხილულია ზმნა „დაჯდომა“, რომელიც კლარჯულში და ზოგადად სამხრულ კილოებში გამოიყენება „ცხოვრების, დასახლების ან ოჯახში შესვლის“ მნიშვნელობით („დავჯექით ოთხ წელიწად ერთ სახლში“; „ქალი მევიდა, დაჯდა, ამის ქალი'და გავხდეო“).
კვლევა ეფუძნება როგორც ძველ ქართულ წერილობით წყაროებსა და ლექსიკონებს, ასევე, თანამედროვე კორპუსულ მონაცემებსა და ზეპირსიტყვიერ მასალას. ნაშრომის მიზანია კლარჯულის, როგორც ცოცხალი და დინამიკური დიალექტის, უნიკალური თავისებურებების წარმოჩენა და ქართული დიალექტოლოგიური კვლევის გაღრმავების ხელშეწყობა.